over waar ik voor sta

Ik maak me samen met anderen sterk voor maatschappelijke opgaven. Dat betekent dat ik doe wat het vraagstuk verlangt — niet per se wat een opdrachtgever wenst of wat mijn eigen voorkeur is. Die drie stemmen namelijk niet altijd overeen. Vernieuwing verlangt tenslotte regelmatig dat je iets doet wat niet zomaar gebruikelijk is en daarmee vaak omstreden. Een kritische blik op elkaars reflexen hoort daarom bij elke klus — iets wat ook in de beroepscode van adviseurs zit ingebakken.

Ik probeer die kritische blik vooral te richten op de wijze waarop we iets voor elkaar proberen te krijgen. Mijn vak gaat over dat soort processen: veranderen, leren, organiseren, adviseren, onderzoeken. Daarin heb ik knowhow opgebouwd: een brede kennisbasis over wat werkt en wat niet (‘know’) en ambachtelijkheid om dat werkbaar te krijgen (‘how’). Die knowhow zet ik in om te gidsen waar geleerde lessen met voeten worden getreden — met alle voorspelbare gevolgen van dien.

Dwars door mijn publicaties lopen terugkerende principes die zowel waardevol zijn als (vaak) wetenschappelijk onomstreden, maar tegelijk allesbehalve gebruikelijk in de praktijk. Dat is zo omdat het inspanning vraagt om ze in de vingers te krijgen, maar ook omdat het tegengas oproept als je afwijkt van wat verwacht wordt. Ik onderstreep die principes daarom steevast waar dat opportuun lijkt. Ik noem er een paar:

• Meervoudigheid. Vraagstukken hebben veel kanten: meervoudig is nodig om ze te begrijpen. Er is niet één aanpak die altijd werkt: een meervoudig repertoire is dus ook nodig. Meerstemmigheid katalyseert zulk meervoudig kijken als – handelen.
• Onderzoekend werken. Complexe vraagstukken leer je pas echt begrijpen door er zelf aan te werken. Dat betekent dat je niet eerst iets bedenkt om het daarna te doen. Je aanpak is niet projectmatig maar groeit in stapjes op basis van groeiend inzicht.
• Kleinschalig werken aan grote vraagstukken. Vernieuwing met diepgang lukt alleen in lokale praktijken. Om toch omvang te realiseren is het nodig zulke vernieuwingen te stapelen en te verbinden. Dat lukt niet goed als een paar mensen regie voeren, het lukt beter als veel mensen verbindingswerk doen naast hun lokale praktijk: de logica van de lappendeken.
• Patronen ontdekken. Mensen zijn machteloos als ze niet zien hoe de systemen waarin ze zitten hun gedrag sturen. Pas zodra we daar zicht op krijgen, kunnen we ze zelf weer beïnvloeden. Zulke patronen zijn veelsoortig: gedragspatronen, institutionele routines, culturele gewoonten en dergelijke. Hoe meer je er ziet, hoe vrijer je wordt.
• Dominanties slechten. Veel patronen zijn niet willekeurig, maar historisch gegroeid en bevestigd door machtsverhoudingen en heersende opvattingen. Dat samenspel houdt de status quo in stand – ook waar dat destructief uitpakt voor allerlei opgaven. Het is daarmee een onlosmakelijk deel van ons werk om zulke dominanties te destabiliseren en in de ruimte die ontstaat innovaties te demonstreren. Ik noem het spitwerk.